خلاصه كتاب مسئله شناخت شهيد مطهري 

مقدمه

امروز كمتر مسئله‏ای به اندازه مسائل مربوط به مسئله شناخت ، مهم شناخته می‏شود ، چرا ؟

 امروز فلسفه‏های اجتماعی ، مكتبها ، ايدئولوژيها و ايسم‏ها اهميت فوق‏العاده‏ای‏ پيدا كرده است و هر كسی كه می‏خواهد نوعی تفكر داشته باشد و زندگی خودش‏ را بر اساس يك منطق منطبق كرده باشد ، دم از مكتب و ايدئولوژی می‏زند .

رابطه ايدئولوژی و جهان بينی

( ايدئولوژی زاده جهان‏بينی است)

ايدئولوژی می‏گويد : چگونه بايد بود ، چگونه بايد زيست ، چگونه بايد شدو..

اينها همه " چرا " دارد . تو می‏گويی اينچنين باش ، چرا بايد اينچنين‏ باشم و آن چنان نباشم ؟ می‏گويی اينچنين زندگی كن ، چرا اينچنين زندگی كنم‏ ؟ چرا آنچنان زندگی نكنم

هر طور كه ما در مورد جهان‏بينی فكر كنيم ناچار ايدئولوژی ما تابع جهان بينی ما خواهد بود . مثلا امكان ندارد كه انسان ، جهان را ماده محض بداند و انسان را مادی محض ، ولی برای زندگی در جهان جاويد هم‏ فكر كند

اين است كه می‏گويند ايدئولوژی زاده جهان‏بينی است .

 اگر بخواهيم به تعبير علمای قديم خودمان‏ بيان كنيم ، بايد اينطور بگوييم كه ايدئولوژی حكمت عملی است و جهان‏بينی‏ حكمت نظری ، حكمت عملی زاده حكمت نظری است ، نه حكمت نظری زاده‏
حكمت علمی .

ريشه اختلاف جهان‏بينی‏ها

 (شناخت)

اينجا فورا يك سئوال ديگر مطرح می‏شود : چرا جهان‏بينی‏ها مختلف است ؟
چرا يكی مادی فكر می‏كند و ديگری الهی ؟ جواب اين است كه او جهان را به گونه‏ای می‏شناسد و اين به گونه ديگر ، شناخت او از جهان اينگونه است و شناخت اين از جهان به گونه ديگر

***

امكان شناخت

اولين سخن در باب شناخت اين است كه اصلا آيا شناخت ممكن است ؟ آيا می‏شود جهان را شناخت ؟ آيا می‏شود انسان را شناخت ؟ آيا می‏شود هستی را شناخت ؟ عده‏ای از بيخ منكرند
، می‏گويند شناخت برای بشر غير ممكن است ما بايد ببينيم كه قرآن در اين باره چه می‏گويد ؟

زيان آورترين تحريف تاريخ

(داستان آدم در مورد شناخت)

در تورات ، تحريفی واقع شده است كه من خيال نمی‏كنم در جهان تحريفی به‏ اندازه اين تحريف به بشريت زيان وارد كرده باشد .

می‏دانيم كه هم در قرآن و هم در تورات داستان آدم و بهشت به اين صورت مطرح است كه آدم و
همسرش در بهشت حق دارند از نعمتها و ثمرات آن استفاده كنند و يك‏ درخت هست كه نبايد به آن درخت نزديك شوند و از ميوه آن بخورند . آدم‏ از ميوه آن درخت خورد و به همين دليل از بهشت رانده شد . اين مقدار در قرآن و تورات هست .

 مسئله اين است كه آن درخت چگونه درختی است ؟

 از خود قرآن و قرائن قرآنی و از مسلمات روايات اسلامی بر می‏آيد كه آن ميوه ممنوع ، به‏ جنبه حيوانيت انسان مربوط می‏شود نه به جنبه انسانيت انسان ، يعنی يك‏ امری بوده از مقوله شهوات ، از مقوله حرص ، از مقوله حسددر تورات دست جنايتكاران تحريف ، آمده است قضيه را به اين‏ شكل جلوه داده است كه آن درختی كه خدا به آدم دستور داد كه نزديك آن‏ نشو ، مربوط است به جنبه انسانيت آدم نه جنبه حيوانيت آدم دو كمال برای آدم وجود داشت و خدا می‏خواست آن دو كمال را از او دريغ كند : يكی كمال معرفت و ديگری كمال‏ جاودانه بودن . خدا نمی‏خواست اين دو را به آدم بدهد . آدم از " درخت‏ " يعنی درخت شناسايی ( درخت شناخت ) چشيد و چشمش باز شد و [ با خود
گفت ] تا به حال كور بوديم ، تازه چشممان باز شد ، تازه می‏فهميم خوب‏ يعنی چه ، بد يعنی چه . خدا به فرشتگان گفت : ديديد ! ما نمی‏خواستيم او از شجره معرفت و شناخت بهره‏مند شود اما خورد و چشمش باز شد ، حالا كه چشمهايش باز شد خطر اينكه‏ از درخت جاودانگی هم بخورد و جاودانه نيز بماند هست ، پس بهتر است او را از بهشت بيرون كنيم .
اين فكر و اين تحريف برای دين و مذهب به طور عموم بسيار گران تمام شد گفتند : پس معلوم می‏شود ميان دين و معرفت تضاد است : يا آدم بايد دين داشته باشد امر خدا را بپذيرد ، يا بايد از درخت معرفت بخورد چشمهايش باز شود ، يا بايد دين‏ و مذهب داشت ، امر خدا را پذيرفت و كور بود و نشناخت ، يا بايد شناخت ، عصيان كرد ، زيرا امر خدا زد ، دين را كنار گذاشت و رفت اين‏ معصيت را مرتكب شد تا چشمها باز شود .

 " من يك روز زندگی كنم چشمهايم باز باشد بهتر است از اينكه يك عمر چشمهايم بسته باشد و كور باشم كه بعد می‏خواهم در بهشت زندگی كنم " ، " من جهنم با چشم باز را ترجيح می‏دهم بر بهشت با چشم بسته " . اين است كه شما می‏بينيد كه در دنيای اروپا يك مسئله فوق‏ العاده مهم ، مسئله تضاد علم و دين است .

قرآن و داستان آدم

اما قرآن هرگز چنين حرفی نمی‏زند .

قرآن داستان نزديك شدن آدم به آن‏ درخت را بعد از داستان " « و علم ادم الاسماء كلها ثم عرضهم علی الملائكه‏ فقال انبئونی باسماء هؤلاء ان كنتم صادقين »"  ذكر كرده است ، يعنی آدم پيش از آن كه به بهشت برود و به او بگويند اينجا بمان ، چشمش‏ باز شده بود و همه حقايق عالم را آموخته بود ، آدم بود و در بهشت بود نه‏ يك حيوان چشم بسته‏ای در بهشت بود كه با خوردن آن ميوه چشمش باز شد .
آدم بود كه رفت به بهشت . آدم را از اين جهت بيرون كردند كه‏ از آدميت خارج شد ، با آنهمه علم و معرفت اسير هوی ( 1 ) و هوسش شد ، اسير يك حرص شد ، اسير يك وسوسه و طمع شد . به او گفتند اينجا جای آدم‏ است . آدم نا آدم شد كه از بهشت سقوط كرد . آدم به لوازم شناخت خود ،
به لوازم شناسايی خود عمل نكرد .
اين است كه در منطق اسلام آدم به اين دليل از بهشت رانده شد كه به آن‏ درجه چهارم شناخت خود عمل نكرد ، يعنی شناخت ، بعد جهان‏بينی پيدا كرد ، بعد ايدئولوژی پيدا كرد ، و بعد ايدئولوژی ، او را به عمل ملتزم كرد ، به‏ اينجا كه رسيد ، پايش لغزيد ، گفتند : برو بيرون . ولی تورات می‏گويد از
اول به او گفتند شناخت پيدا نكن ، چون شناخت پيدا كرد و چشمهايش باز شد به او گفتند برو بيرون ، و آن درخت ، درخت معرفت بود .

پس قرآن قائل به ممنوعيت شناخت نيست بلكه قائل به امكان شناخت‏ است .

اينچنين بايد بگوييم كه پس از اينكه ثابت شد كه انسان در ابتدای تولد هيچ شناختی ندارد . « اخرجكم من بطون امهاتكم لا تعلمون شيئا ، ولی امكان به دست آوردن شناخت را دارد.

اين است كه عرض می‏كنم كمتر انديشه‏ای ، فكری ، نظريه تحريف شده‏ای ، به اندازه اين تحريفی كه در تورات وارد شده است به بشريت و به عالم‏ دين ضرر زده است . هنوز كه هنوز است ، در دنيا اين موج مطرح است كه يا علم يا دين ، يكی از اينها .

***

منابع شناخت

وسيله ومنابع  انسان برای شناخت چيست ؟

شامل منابع زير:

طبيعت

(بوسيله حواس )

عقل

دل

 (تزكيه نفس)

تاريخ

عقل و دل

(انسان ، موجود دو كانونی)

در روح انسان دو مركز و دو كانون موجود است كه هر يك از ايندو منبع‏ يك نوع فعاليتها و تجليات روحی است . نام يكی از اين دو كانون ، عقل‏ يا خرد ، و نام آن ديگری قلب يا دل است . فكر و انديشه و دورانديشی و حسابگری و منطق و استدلال و علم و فلسفه از تجليات كانون عقل است و بعضی‏ ديگر از تجليات روحی مانند خواستن و شيفته شدن و آرزو كردن و به حركت‏ آوردن از كانون دل سرچشمه می‏گيرد .
از كانون دل حرارت و حركت بر می‏خيزد و از كانون عقل هدايت و روشنايی‏ . آن كس كه دلی افسرده و بی خواهش و بی اميد و آرزو دارد ، موجودی سرد و بی حركت و جامد است و هيچ گونه فعاليتی از او سر نخواهد زد - به مرگ‏ نزديكتر است تا به حيات و آن كس كه از نيروی عقل و فهم و تدبير بی نصيب است مانند ماشينی است‏ كه در شب تاريك در حركت است و فاقد چراغ و راهنماست .
گاهی ميان اين دو كانون توافق و هماهنگی حاصل می‏شود ، چيزی را دل‏ می‏پسندد و عقل هم خوبی آن را تصديق و اعتراف می‏كند . در اين گونه موارد انسان دچار اشكال و محظوری نمی شود . ولی بسيار اتفاق می‏افتد كه اين‏ توافق و هماهنگی حاصل نمی شود ، مثلا دل چيزی را می‏پسندد و شيفته و مايل‏ می‏شود ولی عقل دورانديش و حسابگر تصديق و امضاء نمی كند ، و يا آنكه عقل‏
خوبی چيزی را تصديق می‏كند و گواهی می‏دهد ولی برای دل ناپسند و دشوار است‏ . اينجاست كه كشمكش و تنازع بين قلب و عقل در می‏گيرد و اينجاست كه‏ افراد با يكديگر مختلف می‏شوند : بعضی فرمان عقل را می‏پذيرند و بعضی ديگر فرمان دل را .

(از كتاب بيست گفتار)

عقل و دل

قرآن نمی‏گويد فقط حس و عقل ، دل هيچ و همچنين نمی‏گويد كه همه‏اش دل ، و عقل هيچ ، چون‏

قلمروهای اينها را از يكديگر جدا می‏داند . قلمروها و موضوعات فرق می‏كند . برای اينكه خودت را بشناسی ، می‏گويد تزكيه نفس كن . هيچ روانشناس و روانكاوی نمی‏تواند به اعماق ضمير انسان آن مقدار [ آشنا شود ] كه تزكيه و تصفيه نفس ، انسان را به خودش آشنا می‏كند ، با تزكيه و تصفيه نفس ، يك سلسله حكمتهای الهی ، راه را و سلوك را به انسان نشان می‏دهد و غبارها را از جلوی چشم انسان برمی‏گيرد . قرآن نمی‏گويد اگر می‏خواهی طب ياد بگيری تزكيه نفس كن طب در دلت‏
نقش می‏بندد . اين ، حرف مفت است . درس طب را بايد خواند ، بايد رفت روی بيماريها مطالعه كرد

حسابها را با هم مخلوط نكنيد ، نه تو منكر او باش و نه او منكر تو باشد ، قلمروی حس و عقل محدود است ، قلمروی دل هم محدود است ، اين يك حساب دارد و آن حساب ديگری .

می‏دانيد كه چنين نظريه‏ای در ميان عرفا بسيار رايج بوده است . جنگ‏ ميان فلاسفه و عرفا

پای استدلاليان چوبين بود

پای چوبين سخت بی تمكين بود

مثلا: عارف به فيلسوف می‏گويد : آقای فيلسوف ! من با پاك كردن قلب خودم ، با صاف كردن قلب خودم ، با پاكيزه كردن نفس خودم ، جهان را بهتر از تو منعكس می‏كنم . تو می‏گويی فلسفه ، صيروره الانسان عالما عقليا مضاهيا للعالم العينی ( 1 ) ، تو می‏گويی هو العلم بحقائق الاشياء علی ما هی عليه‏ ( 2 ) ، تو برو جان بكن ، هر چه می‏خواهی از اين تلاشها بكن ، من خودم را در مقابل عالم صاف می‏كنم ، آئينه‏ای می‏شوم در مقابل عالم ، هيچ نقشی در خودم رسم نمی‏كنم ، تو برو اين ضابطه و آن قاعده را بخوان و در خودت نقش‏ ببند ، من در خودم هيچ نقشی نمی‏بندم ولی خود را پاك می‏كنم ، آنوقت جهان‏ در من نقش می‏بندد و جهان را می‏بينم .

و برعكس..

نظر قرآن در مورد منبع دل

قرآن نه در يك يا دو آيه و نه در ده آيه ، بلكه‏ در دهها آيه به‏ ظاهر توجه كرده است بدون آنكه از باطن اعراض كرده باشد

يك آيه برايتان می‏خوانم ، به نكته‏اش توجه بفرمائيد : « و من يخرج من‏ بيته مهاجرا الی الله و رسوله ثم يدركه الموت فقد وقع اجره علی الله     هر كس از خانه خودش بيرون بيايد در حالی كه به سوی خدا و رسولش‏ هجرت كرده است و در خلال هجرتش ، مرگ ، او را فرا رسد ، اجر او با خداست ، يعنی چنين مهاجری مجاهد است و خدای متعال ضامن اوست .
اين آيه كدام هجرت را می‏گويد ؟ تعبير قرآن عجيب است ! مبدأ را وقتی‏ نگاه می‏كنيم می‏بينيم خانه فرد است كه يك مبدأ مادی است : " « و من‏ يخرج من بيته »" اگر ما يك مسافرت داشته باشيم كه مبدأش مادی است ، منتهايش هم بايد مادی باشد . اين معنا ندارد كه مثلا كسی بگويد من از
مشهد حركت كردم ، بعد به منزل مراقبه رسيدم ، بايد بگويد مثلا به نيشابور رسيدم . سفر معنوی مبدأش معنوی است ، منتهايش هم معنوی ، و سفر مادی‏ مبدأش مادی است ، منتهايش هم مادی . ولی تعبير اعجازآميز قرآن اين‏ است كه می‏گويد " هر كس از خانه‏اش به سوی خدا حركت كند " ( مبدأش‏ مادی است ) ، منتهايش معنوی . می‏خواهد بگويد چنين كسی هجرتش در آن‏ واحد دو هجرت است ، هم مادی است و هم معنوی . قرآن يكی را به تنهايی نگفته است . قرآن هجرتی را كه مادی محض باشد طرد می‏كند .

پس اينطور نيست كه بگوييم آيا قرآن عرفان را قبول دارد يا نه ؟ آيا احساس عرفان را قبول دارد يا قبول ندارد ، و وقتی از قرآن‏ بپرسيم عرفان يعنی چه ، بگويد عرفان يعنی اينكه انسان از جامعه‏اش كنار بكشد ، برود در دامنه كوه ، چله بنشيند و به كار مردم كاری نداشته باشد . قرآن اين را نمی‏گويد . آن چيزی كه قرآن آن را عرفان می‏نامد همان چيزی‏ است كه علی ( ع ) داشت .

***

چهارم

انواع شناخت بوسيله اين منابع:

شناخت حسی

(بوسيله حواس و طبيعت)

شناخت عقلی

(بوسيله عقل)

تعصب ، سد راه شناخت

دستگاه انديشه انسان طوری آفريده شده است كه اگر روح انسان از نظر عاطفی ، رنگ به خصوصی داشته باشد نمی‏تواند حقايق را آنچنان كه هست‏ ببيند ، بلكه مطابق آن رنگ می‏بيند . چه زيبا می‏فرمايد علی ( ع ) : « من‏ عشق شيئا اعشی بصره و امرض قلبه » ( 1 ) . يكی از آن چيزهايی كه به روح‏ انسان رنگ می‏دهد و وقتی رنگ داد انسان درست نمی‏تواند ببيند عشق و علاقه‏
است . آدمی به هر چيزی كه عشق بورزد نسبت به آن تعصب پيدا می‏كند . اگر عشق و تعصب پيدا شد انسان نمی‏تواند شی‏ء را آنچنان كه هست ببيند .

نقطه مقابل ، بغض ، دشمنی ، كينه و نفرت است . اگر انسان نسبت به‏ چيزی كينه و نفرت داشته باشد همان كينه و نفرت ، رنگی برای روح انسان‏ می‏شود و انسان نمی‏تواند شی‏ء را آنچنانكه هست ببيند . عاشق ، محبوب زشت‏ خودش را زيبا می‏بيند .

بعضی خيال می‏كنند [ فقط ] تعصب دينی [ بد ] است ، نمی‏دانند كه تعصب لادينی از تعصب دينی بدتر است . ما متعصبهائی در لامذهبی داريم كه هيچ متعصب مذهبی به پای اينها نمی‏رسد . من واقعا حيرت می‏كنم وقتی كه می‏شنوم بعضی از جوانان مسير انحرافی را پيموده‏اند و زمانی كه به آنها پيغام می‏دهم كه آقايان بيائيد با يكديگر بنشينيم صحبت كنيم ، شايد شما چيزی فهميده‏ايد كه ما نمی‏دانيم‏ ، بيائيد ما را راهنمائی كنيد ، مسائل را با يكديگر در ميان بگذاريم تا ببينيم قضيه چيست ، نمی‏آيند ، هر كاری می‏كنيم نمی‏آيند ، می‏گويند ما تازه‏ را همان را انتخاب كرده‏ايم و نمی‏آئيم . يك نفرشان گفته بود من نمی‏آيم‏ چون اخيرا نظريه و فكری را انتخاب كرده‏ام و فلانی - به تعبير او - انديشه‏ و منطقش قوی است ، می‏ترسم مرا متزلزل و بی عقيده كند . آقا ! تو الان در
لامذهبی تعصب داری . تعصبی كه منفور است تنها تعصب مذهبی نيست ، گاهی‏ تعصب لامذهبی از تعصب مذهبی بدتر است .

مخفي ترين مخفي هاي   انسان

برای انسان چيزی پنهان‏تر از اين نيست كه امری را در دل خود پنهان كند . اگر انسان چيزی را در دل خاك يا هر جای ديگر پنهان كند ممكن است كسی‏ پيدا كند . ولی اگر چيزی به صورت سر باشد ، يعنی اصلا از درون دل بيرون‏ نيايد ، چيزی مخفی‏تر از آن برای انسان نيست . علی ( ع ) در دعای كميل می‏فرمايد : « الذين وكلتهم بحفظ ما يكون منی » " تو ملائكه‏ای را بر من موكل كردی ( 2 ) ، آنها را مأمور من كردی و تمام‏ اعمال مرا ضبط و ثبت می‏كنند " . بعد برای اينكه مردم چنين خيال و توهمی‏ نكنند كه خدا كه ملائكه را فرستاده العياذبالله مثل كسی است كه به مأمور احتياج دارد و خودش به تنهايی نمی‏تواند ، يا شريك در ملك و به تعبير قرآن " ولی از ذل " دارد می‏فرمايد : « و كنت انت الرقيب علی من‏ ورائهم » تو خودت باز بر فرشتگان ، ناظر و شاهد هستی ، نه فقط شاهد بر آنها [ بلكه شاهد بر آنچه‏ از آنها پنهان است ] : « و الشاهد لما خفی عنهم » . چيزهائی در حوزه‏
وجود من است كه حتی بر ملائكه كه جنود غيبی هستند مخفی می‏ماند ، يعنی‏ وجود من غيب و پنهانهائی دارد كه ملائكه هم از آنها آگاه نيستند و نمی‏توانند آگاه باشند ولی تو خودت آن گواهی هستی كه آنچه را كه بر آنها هم پنهان است شاهدی .
از اينجا انسان می‏فهمد كه قضيه روح و روان انسان چقدر عجيب است كه‏ قرآن می‏گويد " سر و پنهانتر از سر " و علی ( ع ) می‏فرمايد چيزهائی [ در روح و روان انسان ] هست كه از ملائكه هم پنهان می‏ماند و تنها خداست كه‏ بر آنها آگاه است .

***

هشتم

حقيقت چيست؟

شناختها دو گونه است : شناختی كه حقيقت است ، و شناختی كه‏ خطاست .

در زير  يك سلسله تعريفها در زمينه شناخت راستين است در مجموع پنج تعريف‏ عجالتا برای حقيقت به دست آورديم . حال كداميك از اين تعريفها درست‏ است و كداميك غلط ؟

تعريف اول حقيقت

(از نظر علمای قديم و اشكالات مطرح شده)

اينچنين تعريف می‏كردند : شناخت يا مطابق‏ با واقع است و يا مخالف ، شناخت حقيقی يعنی آن‏ شناختی كه با واقع مطابق است

در عصر جديد اشكالاتی ‏ برای اين تعريف وارد می‏شده

البته هيچكدام از اين ايرادها وارد و درست نيست .

تعريف دوم  حقيقت

(اجماع)

حقيقت عبارت است از انديشه‏ای كه در ذهن آن فرد وجود دارد و با انديشه‏های ديگر او سازگار است

يا: " انديشه‏ای كه مردم يك زمان بر آن توافق دارند "

مثلا  اعتقاد علماي نجوم بر اينكه زمين مركز عالم است در گذشته و و نبودن آن در زمان حال..

آن حقيقت بوده و اكنون اين حقيقت است.

واضح است كه اين ، تعريف غلطی است

هم علمای شيعه و هم علمای اهل تسنن ، اجماع را معتبر می‏دانند ، ولی‏ شيعه اجماع را به گونه‏ای معتبر می‏داند و سنی به گونه‏ای ديگر . اهل تسنن‏ می‏گويند اساسا اتفاق علما خودش به اصطلاح " موضوعيت " دارد ، يعنی اگر در يك زمان علمای اسلام روی يك مسئله فقهی وفاق نظر پيدا كنند كه مثلا فلان چيز حلال است ، همين قدر كه اتفاق نظر پيدا كردند ، ديگر آن چيز حلال‏
است . و اگر در زمانی ديگر ، علمای اسلام اتفاق پيدا كردند بر خلاف آنچه كه علمای زمان قبل اتفاق پيدا كرده‏ بودند ، باز حقيقت ، اين دومی است

شيعه می‏گويد علما فقط می‏توانند كاشف حكم خدا باشند و حكم خدا با وفاق‏ علما در يك زمان عوض نمی‏شود . اگر علمای قرن سيزدهم هم اتفاق نظر پيدا كردند كه يك چيز حلال است و علمای قرن چهاردهم آنچه را كه آنها گفته‏ بودند حرام است بگويند حلال است ، حكم خدا يكی از اين دو است ، يا آنها اشتباه كرده‏اند يا اينها . از اين جهت است كه شيعه اساسا برای اتفاق‏ نظر علمای يك زمان اصالت قائل نيست مگر آنكه به شكلی منتهی به امام‏ شود . اجماع ، تا در جائی به امام نرسد ، حجت نيست .

تعريف سوم حقيقت

بعضی ديگر شناخت راستين را به گونه ديگر تعريف كردند ، گفتند :
شناخت راستين آن شناختی است كه اثر مفيد به حال بشر داشته باشد...

تعريف چهارم حقيقت

(نسبي بودن حقيقت)

گفته‏اند حقيقت چيزی است كه در نتيجه برخورد قوای ادراكی ما با عالم خارج پيدا شده باشد ( تز ، آنتی تز ، سنتز ) .

می‏گوئيم گاهی دو نفر در آن واحد يك چيز را دو گونه حس می‏كنند و حتی‏ يك نفر در آن واحد يك چيز را دو جور حس می‏كند . مثلا كسی كه بيماری‏ می‏گويند هر دو حقيقت است و هيچكدام خطا نيست .

می‏گويند اين افكار از آنجا پيدا شده است كه شما حقيقت را مطلق انديشيده‏ايد ، حقيقت نسبی است امروز می‏بينيد چقدر اين جمله رايج است كه " مطلق انديشی معنی ندارد " ، " هر انديشه‏ای را به صورت نسبی بايد تلقی كرد " ،و مثلا  انديشه‏ بطليموس را نسبت به زمان خودش  بايد سنجيد

اين هم تعريف غلطی است ، چرا ؟

زيرا اگر مقصود اين است كه اين دو انديشه ، در حكايتشان از واقعيت ، هر دو حقيقتند  غلط است ، زيرا  واقعيت به يك شكل بيشتر نيست يا اين‏ حقيقت است يا آن ، و يا هيچكدام حقيقت نيست ، هر دو نمی‏تواند حقيقت‏ باشد .

مثال:

ببينيم اشتباه از كجا پيدا شده است . آبی داريم كه 20 درجه حرارت‏ دارد ، يعنی ميزان الحراره‏ای كه گذاشته‏ايم ، 20 درجه را نشان می‏دهد . من‏ دست راستم را داخل آب 80 درجه ، و دست چپم را درون آب صفر درجه قرار داده‏ام . بعد كه آن دستم داغ شد و اين دستم يخ كرد ، هر دو را در آن واحد
درون همان آبی كه ميزان الحراره دمای آن را 20 درجه نشان می‏دهد می‏گذارم . دست راستم احساس می‏كند كه اين آب سرد است و دست چپم احساس می‏كند گرم است ، اينها می‏گويند هر دو حقيقت است .

يك آدم " واقع گرا " می‏گويد نه ، اينطور نيست .

تعريف پنجم   حقيقت

(با محك عمل و تجربه)

گفتند: هر انديشه‏ای كه تجربه‏ و عمل آن را تأييد كند حقيقت است ، و هر انديشه‏ای كه تجربه و عمل آن را تأييد نكند حقيقت نيستهر فرضيه‏ای كه يك دانشمند ابراز می‏دارد اگر در مقام عمل ، خوب جواب داد حقيقت است چون در عمل خوب جواب‏ داده است .

گو اينكه ما اين را رد مي كنيم.

يكی از مشكلاتی كه اين منطق به وجود آورد ، در مسائل معنوی و مسائل‏ مذهبی بود ، يعنی در مسائلی كه نمی‏توان آنها را در عمل آزمود . اگر گفتيم فقط با معيار عمل می‏توانيم حقيقی بودن يك انديشه را بسنجيم درباره اين نوع انديشه‏ها چه بايد بگوئيم ؟ ما نمی‏توانيم اين نوع‏ انديشه‏ها را در عمل ، مثلا در لابراتوار بيازمائيم ، برويم ببينيم در آنجا خدا را پيدا می‏كنيم يا پيدا نمی‏كنيم ! اگر در لابراتوار چيزی را پيدا كنيم‏ و بگوئيم اين خداست ، همان وقت است كه ديگر خدا ، خدا نيست

...

پايان

 دريافت كتاب  مسئلــه شناخت  شهيد مطهـــري